Zamek wzniesiono na Wzgórzu Tumskim, miejscu zajmowanym przez osadnictwo już pod koniec X wieku. Lokalizacja korzystała ze skrzyżowania szlaków handlowych i z wysokiej skarpy nad Wisłą — jej wyskok przekraczał 40 metrów, co sprzyjało obronności grodu. Pierwotne umocnienia miały konstrukcję drewniano‑ziemną z wałami skrzyniowo‑przekładkowymi.
Jak rozwijała się historia zamku?
W drugiej połowie XIII wieku w miejscu drewniano‑ziemnego grodu powstała kamienna wieża‑donżon. Pozostałości tej budowli znajdują się pod obecną Wieżą Zegarową. W pierwszej połowie XIV wieku zamek wzniosł Bolesław II mazowiecki, a w XIV stuleciu król Kazimierz Wielki wzmocnił go, stawiając dwa pierścienie ceglanych murów dopasowanych do nieregularnego wzgórza.
W 1327 roku miasto i prawdopodobnie zamek zajął Władysław Łokietek; w 1329 roku obrócił się tam w obronę książę Wacław przed wojskami czeskimi i krzyżackimi. Do 1495 roku zamek służył jako rezydencja książąt mazowieckich. Po śmierci Janusza II kompleks przeszedł pod panowanie króla Jana I Olbrachta. W XVI wieku część obiektu przekazano benedyktynom, którzy przekształcili zamek budując kościół św. Wojciecha i barokowy zespół konwentualny.
Czym zmienił się zamek na przestrzeni wieków?
W XVI wieku południowa część zamku uległa częściowemu zniszczeniu na skutek obsunięcia się skarpy podmytej przez Wisłę. Benedyktyni wprowadzili zmiany krajobrazowe i funkcjonalne — nowy wjazd umieszczono od zachodu i poprowadzono przez most oparty na pięciu murowanych filarach. Zamek był miejscem krótkich wizyt i remontów z inicjatywy królów: Jan I Olbracht odwiedził zamek w 1495 roku, Zygmunt I Stary zlecił remonty w pierwszej połowie XVI wieku, a w 1552 roku przebywali na zamku Zygmunt August i królowa Bona.
Obiekt został zniszczony podczas potopu szwedzkiego w latach 1655–1660 oraz ponownie w 1705 roku podczas działań wojennych. Po tych zniszczeniach zakon benedyktynów opuścił zamek w 1781 roku. W przełomie XVIII i XIX wieku otaczające mury ceglane rozebrali Prusacy, pozostawiając część zabudowań użytkowanych później przez seminarium duchowne. W 1866 roku władze carskie skonfiskowały budynki dla gimnazjum żeńskiego. Po I wojnie światowej obiekt wrócił do kościoła — funkcjonowały tam szkoła organistowska i mieszkania prywatne. Obecnie kompleks jest siedzibą Muzeum Diecezjalnego oraz Kurii Diecezjalnej.
Co przetrwało do dziś?
Z dawnej rezydencji Piastów mazowieckich zachowały się dwie wieże: Wieża Szlachecka (pierwotnie zwana Wielką lub Wysoką) oraz Wieża Zegarowa. Wieża Szlachecka pierwotnie była wyższa; obniżono ją w 1796 roku. Wieża Zegarowa powstała poprzez nadbudowanie na murach wcześniejszej kamiennej wieży mieszkalnej; przed 1492 rokiem przystosowano ją do dzwonów katedralnych i dobudowano kondygnację z wieżyczkami. W połowie XVI wieku dołączono murowany aneks na klatkę schodową z wieńczącym ją szczytem i zegarem. Barokowy hełm tej wieży wzniesiono w latach 1723–1735.
Poza wieżami zachowała się zachodnia ściana dawnego opactwa — fragment gotyckiego muru obronnego o grubości około 2,5 metra. Wieża Szlachecka służyła niegdyś jako wejście do zamku przez most zwodzony i mieściła więzienie. W rejestrze zabytków wpisano obie wieże wraz z budynkami dawnego opactwa benedyktyńskiego.
Czy w Płocku jest zamek i jak wyglądał?
W Płocku znajduje się zamek książąt mazowieckich wzniesiony na wzgórzu nad Wisłą. Po rozbudowach z XIV wieku obiekt składał się z reprezentacyjnej części nazywanej castrum, murowanych pierścieni obronnych dopasowanych do kształtu wzgórza oraz kilku wież — w tym donżonu, Wieży Szlacheckiej i Wieży Zegarowej. W obrębie murów istniał też dom mieszkalny władcy; jego pozostałości nie zostały dotąd odnalezione.
Dostęp do zamku prowadził przez bramę w Wieży Szlacheckiej i przez co najmniej dwie furty — od strony Wisły oraz obok katedry. Część zabudowań zamieniono później na obiekty sakralne i konwentualne, co zmieniło pierwotny układ warowni.
Obecny kompleks łączy pozostałości średniowiecznej warowni z zabudową opactwa benedyktyńskiego. Muzeum Diecezjalne i Kuria Diecezjalna działają w budynkach użytkowanych po odzyskaniu ich przez Kościół po I wojnie światowej.
Informacje praktyczne
- Adres: Tumska 2, 09-402 Płock — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: wt–pt 10:30–14:00, sob 10:00–16:00
- Ocena w Mapach Google: 4,4 (199 opinii)
